کورته‌یه‌ک له‌ ژیاننامه‌ی مامۆستا و سه‌رکرده‌ی شه‌هید مامۆستا مه‌لا خدر عه‌بباسیی

کورته‌یه‌ک له‌ ژیاننامه‌ی مامۆستا و سه‌رکرده‌ی شه‌هید مامۆستا مه‌لا خدر عه‌بباسیی

مامۆستا مه‌لا خدر عه‌بباسیی له‌ مانگی خه‌زه‌ڵوه‌ری ١٣١٣ ی کۆچی – هه‌تاویی (نۆڤه‌مبه‌ری ١٩٣٤) ی زاینیی له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌کی ئایینیی زه‌حمه‌تکێش و هه‌ژاری کوردستان له‌ گوندی (سیسێر) ی ناوچه‌ی گه‌ورکی سه‌رده‌شت له‌ کوردستانی بنده‌ستی ئێران هاتۆته‌ دنیاوه‌. باوک و دایکی چاوی هیوای دواڕۆژێکی روون و پڕشنگداریان تێبڕیبوو که‌ بۆیان ببێته‌ داری به‌ریی و بۆیه‌، سه‌ره‌ڕای ده‌ستکورتیی بنه‌ماڵه‌که‌شیان و له‌کاتێکدا هێشتا ته‌مه‌نی له‌ ٥ ساڵ تێپه‌ڕی نه‌کردبوو، باوکی له‌ مزگه‌وتی دێ له‌لای مامۆستای گوند نایه‌ به‌ر خوێندن. ئه‌و زۆر زوو قۆناغه‌کانی فه‌قێیه‌تیی بڕین و پله‌ به‌پله‌ راده‌ی زانست و ئاستی تێگه‌یشتنی ده‌چووه‌ سه‌ر. زیره‌کیی و به‌توانایی مامۆستا به‌ ڕاده‌یه‌ک بوو که‌ مرۆڤی نه‌شاره‌زا هه‌رگیز باوه‌ڕی نه‌ده‌کرد ئه‌و زانست و پله‌ له‌ خوێنده‌وارییه‌ له‌و ته‌مه‌ن و باڵایه‌ بێته‌وه‌. بۆ زیاتر کۆکردنه‌وه‌ و وه‌سه‌ریه‌کنانی زانسته‌کان زۆر له‌ ناوچه‌کانی کوردستانی کوێستان (کوردستانی بنده‌ستی ئێران) و کوردستانی گه‌رمێن (باشووری کوردستان) گه‌ڕاوه‌ و وه‌ک پیشه‌ی فه‌قێیه‌تیی و باوی مه‌لایه‌تیی هه‌میشه‌ به‌دوای مامۆستا ناسراو و زانا گه‌وره‌کانی کوردستاندا گه‌ڕاوه‌ تا له‌خزمه‌ت ئه‌و گه‌وره‌ پیاوانه‌دا درێژه‌ به‌ خوێندن بدا. هه‌ر بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ ساڵی ١٣٣٤ (١٩٥٥ ی زاینیی) ده‌چێته‌ خزمه‌ت زانای پایه‌به‌رز و ناودار مامۆستا مه‌لا مه‌حه‌ممه‌د بۆکانیی (مه‌لا مه‌حه‌ممه‌د ره‌ئیس) که‌ له‌ گوندی (گه‌ڵاڵه‌) ی شینکایه‌تیی کوردستانی گه‌رمێن مامۆستا بوو. له‌وێ له‌خزمه‌ت ئه‌و به‌ڕێز و بلیمه‌ته‌دا دوایین ده‌رسه‌کانی فه‌قێیه‌تیی ده‌خوێنێ و پاییزی ١٣٣٥ (١٩٥٦ ی زاینیی) له‌ رێوڕه‌سمێکی گه‌وره‌ و پڕشکۆدا هه‌ر له‌وێ ئیجازه‌ی مه‌لایه‌تیی وه‌رده‌گرێ، پاشان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ناوچه‌ی سه‌رده‌شت و ماڵ پێکه‌وه‌ ده‌نێ و له‌ گوندی (سارتکێ) ی ناوچه‌ی گه‌ورک ده‌بێته‌ مامۆستا و فه‌قێی له‌ ده‌ور کۆده‌بنه‌وه‌ و ده‌ست به‌ ده‌رسوتنه‌وه‌ ده‌کا و ئیتر قۆناغی کار و خزمه‌تی مامۆستا به‌ ئیسلام و رۆڵه‌کانی کورد ده‌ستپێده‌کا. هێشتا تازه‌لاو بوو که‌ بیری له‌ کۆیله‌یی و کڵۆڵیی گه‌لی مسوڵمانی کوردی ده‌کرده‌وه‌ و به‌ئاواته‌وه بوو رۆژێک بێ ئه‌و گه‌له‌ش وه‌ک گه‌له‌ ئازاده‌کانی دنیا به‌ ئازادیی و سه‌ربه‌ستیی بژی. له‌و پێناوه‌دا له‌ مزگه‌وت و حوجره‌ و مناره‌کانه‌وه‌ بانگی حه‌قی به‌گوێی خه‌ڵک داده‌دا و جه‌ماوه‌ر به‌گشتیی و فه‌قێ و قوتابییه‌کانی به‌تایبه‌تیی له‌ زوڵم و زۆریی رژێمی دیکتاتۆر و خۆسه‌پێنی شایه‌تیی وریا ده‌کرده‌وه‌ به‌جۆرێک که‌ به‌ یه‌کێک له‌ که‌سایه‌تییه‌ به‌رچاوه‌کانی کوردستان، له‌ په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ دژایه‌تییکردنی رژێمی شا و روونکردنه‌وه‌ی راستییه‌کان بۆ خه‌ڵک ناسراوبوو.

زۆری پێنه‌چوو له‌ ١٠ ی خه‌زه‌ڵوه‌ری ١٣٣٨ (١٩٥٩ ی زاینیی) دابه‌ تاوانی دژایه‌تییکردنی رژێم و هاندان و ئاماده‌کردنی خه‌ڵک بۆ ناڕه‌زایه‌تیی نیشاندان له‌دژی ده‌سه‌ڵاتی تاغووتیی له‌لایه‌ن ساواک (دزگای ئه‌منییه‌تی رژێمی شا) وه گیرا و ره‌وانه‌ی زیندانه‌ به‌سام و ترسناکه‌کانی قزلقه‌لعه‌ و قه‌سری قاجار له‌ تاران کرا. ئه‌شکه‌نجه‌ و ئازاری زیندان ئیمان و باوه‌ڕی مامۆستای له‌ق نه‌کرد و له‌ گرتووخانه‌شدا خۆڕاگریی خۆی به‌ دوژمن‌‌ نیشان دایه‌وه‌. پاش چه‌ند مانگ و له‌ دادگاییه‌کی ساواکیانه‌دا مامۆستا خدر حوکمی ١٠ ساڵ زیندانیی به‌سه‌ردا درا به‌ڵام روودانی چه‌ند گۆڕانکارییه‌ک له‌ ناوچه‌که‌دا و له‌ هه‌مووان گرنگتر هه‌ڵگیرسانی شۆڕشی ئه‌یلوول له باشووری‌ کوردستان دا وایان کرد رژێمی شا چاو به‌سه‌ر حوکمی گیراوه‌ سیاسییه‌کاندا بگێڕێته‌وه‌ و له‌ ئه‌نجامدا رۆژی ٢٣ ی خاکه‌لێوه‌ی ١٣٤١ (١٢/٤/١٩٦٢) مامۆستا له‌ گرتووخانه‌ ئازادکرا. پاش ئازادبوونیشی سه‌رله‌نوێ و به‌ گڕوتینێکی زیاتره‌وه‌ هه‌ر له‌ سارتکێ ده‌ستی به‌ ده‌رسگوتنه‌وه‌ کرده‌وه‌ به‌ڵام هه‌میشه‌ له‌ژێر چاوه‌دێریی وردی سیخوڕه‌کانی رژێمدا بوو.

له‌ راپه‌ڕینی مه‌زن و پیرۆزی خه‌ڵکی ئێران له‌ ساڵی ١٣٥٧ (١٩٧٩ ی زاینیی) له‌ دژی رژێمی شایه‌تییدا مامۆستا مه‌لا خدر وه‌ک هه‌میشه‌ بوو به‌ رێبه‌ر و پێشه‌نگی جه‌ماوه‌ر و چالاکانه‌ هه‌موو توانا و لێهاتوویی خۆی بۆ کۆکردنه‌وه‌ و رێکخستن و هاندان و رێنوێنییکردنی دۆستان و هاوبیران و هاوه‌ڵان و جه‌ماوه‌ری کوردستان به‌کار هێنا. خه‌ڵکی کوردستان به‌گشتیی و ناوچه‌ی سه‌رده‌شت به‌تایبه‌تیی خۆیان شاهیدی زیندووی ئه‌و رۆژانه‌ن که‌ تێیدا مامۆستا مه‌لا خدر وه‌ک رابه‌ر و مامۆستایه‌ک پێش لاوانی خۆپیشانده‌ر و خه‌ڵکی شۆڕشگێڕ و راپه‌ڕیو ده‌رکه‌وت و رووبه‌ڕووی ده‌زگا داپڵۆسێنه‌ر و چه‌کدار و سیخوڕه‌ خوێنرێژه‌کانی رژێمی تاغووتیی شا ده‌بوونه‌وه‌. دوای سه‌رکه‌وتنی شۆڕش و رووخانی رژێمی (شا) ش مامۆستا وه‌ک سه‌رکرده‌یه‌کی کورد و نوێنه‌ری ناوچه‌ی سه‌رده‌شت له‌ چه‌ندین کۆبوونه‌وه‌ی وتوێژ له‌گه‌ڵ رژێمی تازه‌دا ئاماده‌بوو. له‌ یه‌که‌م کۆبوونه‌وه‌ی نوێنه‌رانی کورد له‌ (مه‌هاباد) و له‌ کۆبوونه‌وه‌ی رێبه‌رانی ئایینیی خه‌ڵکی کوردستان بۆ داڕشتنی به‌یاننامه‌ی سێ مادده‌یی له‌ شاری سه‌قز و هه‌روه‌ها له‌ یه‌که‌م کۆبوونه‌وه‌ی دوای شه‌ڕی سێ مانگه‌دا مامۆستا چالاکانه‌ به‌شدار بوو.

سه‌رکه‌وتنی شۆڕشی گه‌لانی مسوڵمانی ئێران و دامه‌زرانی حکوومه‌تێکی ئیسلامیی که‌ له‌ژێر سایه‌یدا گه‌لی مسوڵمانی کوردیش به‌ هه‌موو مافه‌ ڕه‌واکانی خۆی بگا له‌ ئاواته‌ هه‌ره‌مه‌زن و پیرۆزه‌کانی مامۆستا خدر بوون به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ خومه‌ینی و داروده‌سته‌ خوێنڕێژه‌که‌ی هه‌ر زوو شۆڕشی گه‌لانی ئێرانیان له‌ ئامانجه‌ پیرۆز و راستیینه‌کانی خۆی دوورخسته‌وه‌ و ده‌سه‌ڵاتیان له‌خۆیان تاپۆ کرد و وه‌ڵامی داواڕه‌واکانی گه‌لی مسوڵمانی کوردیشیان به‌ ئاگر و ئاسن و خوێنڕشتن دایه‌وه

دوای داسه‌پاندنی شه‌ڕ له‌لایه‌ن رژێمی زۆرداری تازه‌وه‌ مامۆستا بۆ ماوه‌یه‌ک که‌ له‌ ده‌فته‌ری (شێخ عزالدین حسینی) دا کاری کرد به‌ڵام کاتێک بۆی ڕوون بووه‌وه‌ که‌ ویسته‌کانی ئه‌ و رێبازی (شێخ) به‌یه‌ک ناخۆن له‌گه‌ڵ پۆلێک مامۆستا و زانای تر وه‌لایان نا و پاش لێکدانه‌وه‌یه‌کی ورد و هه‌ڵسه‌نگاندنێکی گشتگیر و هه‌مه‌لایه‌ن له‌ ٥ ی خه‌رمانانی ١٣٥٩ ی کۆچیی – هه‌تاویی (٢٧/٨/١٩٨٠ی زاینیی) دا رێکخراوێکی سیاسیی کوردیان به‌ناوی (رێکخراوی خه‌بات،ی نه‌ته‌وایه‌تیی و ئیسلامیی کوردستانی ئێران "خه‌بات")، که‌ خاوه‌نی به‌رنامه‌ و چاره‌سه‌ری ئیسلامیی بۆ کێشه‌ی کورد بوو، دامه‌زراند و مامۆستاش سه‌ڕه‌فی داڕشتن و نووسینی به‌رنامه‌ و پێڕه‌وی ئه‌و رێکخراوه‌ (خه‌بات) ی پێبه‌خشرا. مامۆستا مه‌لا خدر وه‌ک زانایه‌کی شاره‌زا و سیاسه‌تمه‌دارێکی لێزان و کارامه‌ له‌ سه‌رکردایه‌تیی رێکخراوی خه‌بات دا چالاکانه‌ بۆ به‌ره‌وپێشبردن و گه‌شه‌پێکردنی ره‌وتی کای ئه‌و رێکخراوه‌ ره‌سه‌ن و شۆڕشگێڕه‌ی کوردستان خه‌باتی کرد و تێکۆشا.

له‌ ٣ ی جۆزه‌ردانی ١٣٦٦ (٢٤/٥/١٩٨٧) و دوای وه‌لانانی خۆسه‌پێن و ده‌سه‌ڵاتخوازان له‌ ریزه‌کانی رێکخراوی خه‌بات، مامۆستا مه‌لا خدر کرا به‌ به‌رپرسی یه‌که‌می رێکخراوی خه‌بات،ی شۆڕشگێڕی کوردستانی ئێران. به‌ درێژایی مێژووی تێکۆشانی رێکخراوی خه‌بات،ی شۆڕشگێڕیش مامۆستا وه‌ک زانا و رابه‌رێکی بلیمه‌ت و لێهاتوو سه‌رکردایه‌تیی تێکۆشان و خه‌باتی ئه‌و رێکخراوه‌ و ئه‌ندام و کادر و پێشمه‌رگه‌کانی ده‌کرد. ئیمانپته‌ویی، پشوودریژیی، بیرتیژی، کارامه‌یی، به‌ئه‌زموونیی و وره‌ و خۆڕاگریی مامۆستا مه‌لا خدر له‌ ره‌وتی تێکۆشانی تێکۆشانی پڕبه‌رهه‌م و ره‌نجی رێکخراوی خه‌بات،ی شۆڕشگێری کوردستاندا به‌ ته‌واوه‌تیی ره‌نگی دایه‌وه‌ و سیفه‌ته‌ به‌رزه‌کانی ئه‌و له‌ رۆژگاره‌ هه‌ره‌ دژوار و پڕله‌نده‌کانی خه‌باتدا به‌ کرده‌وه‌ بۆ دوژمن و نامۆ و خۆیی سه‌لمێندران و بوونه‌ هه‌وێنی خۆڕاگریی و سه‌ربه‌خۆبوونی سیاسیی رێکخراوی خه‌بات،ی شۆڕشگێڕ و قوتابیی و هاوبیرانی مامۆستا. مامۆستا خدر سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی وه‌ک زانایه‌کی گه‌وره‌ و شاره‌زا و ڕابه‌رێکی لێهاتوو بۆ خزمه‌ت به‌ گه‌لی مسوڵمانی کورد و گه‌یشتنی ئه‌و گه‌له‌ به‌ مافه‌ڕه‌واکانی خۆی هه‌میشه‌ له‌ ناوجه‌رگه‌ی گۆڕه‌پانی خه‌بات و تێکۆشاندا بوو، له‌ هه‌مان کاتیشدا نووسه‌رێکی حه‌قبێژ و خاوه‌نقه‌ڵه‌م و شاحیرێکی هه‌ستناسک بوو که‌ به‌ خامه‌ به‌بڕشته‌که‌ی سه‌دان وتار و زنجیره‌وتاری گه‌وره‌ و گچکه‌ و لێکۆڵینه‌وه‌ و هۆنراوه‌ی ناسکی نووسیوه‌ و له‌ رادوێ و بڵاوکراوه‌کانی رێکخراوی خه‌بات،ی شۆڕشگێڕ، وه‌ک گۆڤاره‌کانی (تێکۆشان و بێستان) و زۆر جێگه‌ی تردا،

سه‌ره‌تای ساڵی ١٣٧٥ (١٩٩٦ ی زاینیی) نیشانه‌کانی نه‌خۆشییه‌کی کوشنده‌ له‌ جه‌سته‌ی مامۆستادا سه‌ریان هه‌ڵدا و رۆژبه‌ڕۆژیش نه‌خۆشییه‌که‌ی زیاتر ته‌نگی به‌ ته‌ندروستیی ئه‌و هه‌ڵده‌چنی به‌ڵام مامۆستا خدر به‌ ئیمان به‌ فه‌رمووده‌ پیرۆزه‌کانی (قل لن یصیبنا الا ما کتب الله‌ لنا) و (اینما تکونوا یدرککم الموت ولو کنتم في بروج مشیدة‌) سه‌ره‌ڕای ناڕه‌حه‌تیی و ئازاری زۆر بۆ ساتێکیش له‌ کار و خه‌بات نه‌وه‌ستا.

سه‌ره‌تای به‌هاری ١٣٧٦(١٩٩٧ ی زاینیی) بۆ راپه‌ڕاندنی هه‌ندێک کاروباری سیاسیی و چاره‌سه‌رکردنی نه‌خۆشییه‌که‌ی سه‌ردانی ئوروپای کرد و پاش چه‌ند مانگێک به‌ره‌و کوردستان گه‌ڕایه‌وه‌، له‌ رێگه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌یدا بوو که‌ هه‌واڵی شه‌هیدکرانی کوڕێکی به‌ناوی (خالید عه‌بباسیی) رۆژی(٦/٦/١٩٩٧)

١٦/٣/١٣٧٦ به‌ده‌ستی تیرۆریسته‌ چڵپاوخۆره‌کانی رژێمی خومه‌ینی له‌ شاری سلێمانی پێگه‌یشت

نه‌خۆشیه‌که‌ی تاده‌هات توندتر ده‌بوو هه‌ر بۆیه‌ کۆتایی هاوینی هه‌مان ساڵ به‌مه‌به‌ستی چاره‌سه‌رکردن سه‌فه‌رێکی تری ئوروپای کرد. پزیشکه‌کان بێهیوا و ده‌سته‌وه‌ستان مان به‌ڵما مامۆستا باوڕی قووڵی به‌ (ربي الذي یحیی و یمیت) هه‌بوو بۆیه‌ رۆژبه‌ڕۆژ سه‌بر و خۆڕاگرییه‌که‌ی زیاتر ده‌بوو. سه‌ره‌نجام رۆژی ١٣/٩/١٣٧٦ (٤/١١/١٩٩٧) له‌ ئۆسلۆی پێته‌ختی نۆروێژ کۆچی دوایی کرد و گیانی پاکی به‌ره‌و دنیای هه‌رمان له‌ شه‌قه‌ی باڵی دا و چه‌ند رۆژ دواتر له‌ رێوڕه‌سمێکی پڕشکۆ و تایبه‌ت و له‌ناو ئاپۆڕه‌ی جه‌ماوه‌رێکی زۆری کورددا له‌ گۆڕستانی ئه‌و شاره‌ به‌خاک سپێردرا.

هه‌زاران سڵاو له‌ گیانی پاکی مامۆستا مه‌لا خدر عه‌بباسیی بێ و له‌ یه‌زدانی دلۆڤان و به‌به‌زه‌ ده‌پاڕێینه‌وه‌ به‌ به‌هه‌شتی به‌رینی خۆی شاد بکا و له‌ ریزی ئه‌وانه‌ قبووڵی بکا که‌ ده‌رباره‌یان ده‌فه‌رموێ (من المؤمنین رجال صدقوا ما عهدوا الله‌ علیه‌ فمنهم من قضی نحبه‌ و منهم من ینتظر وما بدلوا تبدیلا).

واته‌: هه‌رگیز له‌وه‌ زیاترمان بۆ پێشنایه‌ که‌ خوا له‌ چاره‌ی نووسیوین.

واته‌: دڵنیا بن له‌ هه‌رکوێ بن مردن ده‌تانگاتێ و یه‌خه‌تان پێده‌گرێ با له‌ قه‌ڵا و شوێنی زۆر سه‌خت و قایمیشدا بن.

واته‌: په‌روه‌ردگاری منه‌ که‌ ژیان ده‌به‌خشێ و هه‌ر ئه‌ویشه‌ ده‌شمرێنێ.

واته‌: که‌سانک له‌نێو‌ ئیمانداراندا هه‌ن که‌ ئه‌و په‌یمانه‌‌ی داویانه به‌ خوا پابه‌ندن پێی و لێی لاناده‌ن، جا له‌وانه‌ هه‌یانه‌ گیانی به‌خشیوه‌ و هێندێکیشیان چاونۆڕن و تۆزقاڵێکیش سۆز و په‌یمانی خۆیان نه‌گۆڕیوه.‌